Hài cốt dưới công viên Lê Thị Riêng và bí mật cuộc Tổng tiến công làm rung chuyển cả nước Mỹ
Gần đây, chuyện hài cốt liệt sĩ được tìm thấy dưới công viên Lê Thị Riêng khiến mình tò mò lật lại sách sử: rốt cuộc cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 — cái tên mà thế hệ 8x, 9x tụi mình chỉ nhớ mang máng qua vài dòng SGK — thực sự đã diễn ra như thế nào, và vì sao nó lại được xem là bước ngoặt của cả cuộc chiến?
Bối cảnh: một canh bạc chiến lược táo bạo
Cuối năm 1967, tương quan lực lượng trên chiến trường miền Nam đang có lợi cho quân giải phóng. Ở phía bên kia, tướng Westmoreland của Mỹ đang dồn lực chuẩn bị cho một đợt tiến công lớn sau hai mùa khô, đồng thời tập trung sự chú ý vào Khe Sanh — nơi Mỹ lo sợ sẽ trở thành "một Điện Biên Phủ mới". Trung ương Đảng nhận định đây chính là thời cơ để mở một cuộc tổng tiến công và nổi dậy quy mô toàn miền Nam, đánh thẳng vào các đô thị — nơi đầu não chỉ huy của Mỹ và chính quyền Sài Gòn.
Khe Sanh nằm ở vùng rừng núi phía Tây tỉnh Quảng Trị, thuộc huyện Hướng Hóa, sát biên giới Việt – Lào và gần vĩ tuyến 17 — ranh giới quân sự tạm thời thời đó. Nơi đây nằm ngay trên trục Đường 9 (nay là Quốc lộ 9), tuyến đường huyết mạch nối Đông Hà xuống đồng bằng Quảng Trị với cửa khẩu Lao Bảo sang Lào, đồng thời cắt ngang dãy Trường Sơn và cả đường mòn Hồ Chí Minh. Vì vị trí chiến lược này, Mỹ đã xây dựng ở đây một tập đoàn cứ điểm phòng ngự kiên cố — xem Khe Sanh là "mắt thần" trấn giữ tuyến hàng rào điện tử McNamara nhằm chặn đường chi viện từ miền Bắc.
Điều đáng nói là để tạo bất ngờ cho cuộc Tổng tiến công, quân giải phóng đã dùng chính chiến dịch bao vây Khe Sanh làm đòn nghi binh, khiến Bộ chỉ huy Mỹ tin rằng đó mới là chiến trường chính. Trong lúc Mỹ dồn mắt về hướng Đường 9 - Khe Sanh tít trên vùng núi Quảng Trị, một cuộc tổng tiến công bất ngờ đã nổ ra đồng loạt trên khắp các đô thị miền Nam, cách đó hàng trăm cây số.
Ba đợt tiến công, một chiến dịch xuyên suốt cả năm 1968
Đúng 0 giờ ngày 29/1/1968, tiếng súng đầu tiên nổ ra ở sân bay Nha Trang. Chỉ hơn một ngày sau, vào đêm giao thừa Tết Mậu Thân theo lịch miền Nam, quân giải phóng đồng loạt tiến công vào hàng loạt thị xã, thành phố: Tân Cảnh, Kon Tum, Buôn Ma Thuột, Pleiku, Quy Nhơn, Đà Nẵng, Hội An... và đặc biệt là Sài Gòn - Gia Định, nơi được xem là trọng điểm lớn nhất vì đây là trung tâm đầu não điều hành cả bộ máy chiến tranh của Mỹ tại miền Nam.
Chiến dịch diễn ra qua ba đợt lớn, kéo dài gần suốt cả năm:
Đợt 1 (đêm 30/1 – 25/2/1968): Đợt tiến công bất ngờ và gây chấn động nhất, đánh đồng loạt vào các đô thị lớn. Địch choáng váng, phải dồn lực về mặt trận đô thị, bỏ ngỏ vùng nông thôn — tạo thời cơ cho lực lượng tại chỗ hỗ trợ nhân dân nổi dậy giành quyền làm chủ nhiều vùng nông thôn rộng lớn. Riêng đợt này, quân và dân ta đã loại khỏi vòng chiến khoảng 147.000 quân địch, trong đó có 43.000 lính Mỹ.
Đợt 2 (5/5 – 12/5, có nơi kéo dài đến tháng 6/1968): Đợt tiến công mùa hè, đánh vào 30 thành phố, thị xã, quận lỵ; 27 bộ tư lệnh từ cấp quân đoàn đến trung đoàn; 40 sân bay cùng nhiều kho tàng, tuyến giao thông quan trọng. Đây cũng chính là đợt diễn ra trận đánh khốc liệt ở cầu Chữ Y (Sài Gòn), nơi sau này người ta tìm lại được dấu tích những chiến sĩ đã ngã xuống.
Đợt 3 (17/8 – 30/9/1968): Không còn nhắm vào các mục tiêu chiến lược trọng điểm như hai đợt trước, đợt này chủ yếu là các đợt tấn công bằng pháo và đánh vào căn cứ quân sự, chống phản kích — đánh vào 27 thành phố, thị xã, 100 thị trấn - huyện lỵ, 107 sân bay, 30 kho hậu cần lớn.
Tính chung cả chiến dịch, quân và dân ta đã đánh vào 4 trong 6 thành phố lớn, 37 trong 44 thị xã và hàng trăm thị trấn, quận lỵ; 4 bộ tư lệnh quân đoàn, 8 trong 11 bộ tư lệnh sư đoàn quân đội Sài Gòn, cùng hàng trăm căn cứ quân sự khác — tiêu diệt và làm tan rã khoảng 150.000 quân địch, giải phóng thêm 100 xã với hơn 1,6 triệu dân.
Vì sao chỉ một cái Tết lại làm lung lay cả một cuộc chiến?
Điều khiến Mậu Thân 1968 trở thành bước ngoặt không hẳn nằm ở kết quả quân sự thuần túy — thực tế, quân giải phóng cũng chịu tổn thất rất lớn, và không giữ được các đô thị lâu dài. Cái làm nên "bước ngoặt" là hiệu ứng chính trị và tâm lý khủng khiếp mà nó gây ra ở phía bên kia.
Trước Mậu Thân, giới lãnh đạo và truyền thông Mỹ vẫn liên tục trấn an công chúng rằng cuộc chiến đang "thấy ánh sáng cuối đường hầm". Nhưng khi hình ảnh chiến sự nổ ra ngay giữa lòng Sài Gòn — kể cả trong khuôn viên Đại sứ quán Mỹ — được truyền hình trực tiếp về nước Mỹ, nó đã đập tan hoàn toàn ảo tưởng đó. Ngay cả tướng Westmoreland, trong báo cáo gửi Lầu Năm Góc ngày 12/2/1968, cũng phải thừa nhận đối phương đã "mở một chiến dịch quan trọng". Năm 1968 trở thành năm thương vong của quân Mỹ tăng vọt — gần gấp đôi tổng thương vong của tất cả những năm trước cộng lại.
Chính làn sóng phản chiến bùng lên dữ dội trong lòng nước Mỹ sau sự kiện này đã buộc chính quyền Mỹ phải xuống thang: hạn chế ném bom từ vĩ tuyến 20 trở ra, chấp nhận ngồi vào bàn đàm phán tại Paris, và dần tiến tới chủ trương "phi Mỹ hóa" rồi "Việt Nam hóa" chiến tranh. Nói cách khác, Mậu Thân 1968 không thắng trên từng trận địa cụ thể, nhưng đã thắng ở chỗ làm lung lay ý chí xâm lược của cả một siêu cường.
Khi lịch sử vẫn còn nằm dưới lớp đất quen thuộc
Cái hay — và cũng buồn — khi đọc lại chuyện này, là nhận ra cuộc chiến khốc liệt ấy để lại dấu vết ở những nơi tưởng chừng rất đỗi bình thường với thế hệ mình. Công viên Lê Thị Riêng, nơi từng là bãi chôn cất trong những ngày Mậu Thân, giờ mới dần hé lộ số phận của hàng trăm người lính đã ngã xuống trong chính cái năm bản lề đó. Một cuộc tổng tiến công làm rung chuyển cả một cường quốc, hóa ra lại được viết nên bởi vô số câu chuyện cá nhân nhỏ bé — những người lính chưa kịp có tên trên bia mộ, chờ gần 60 năm mới được gọi lại đúng tên mình.
Bài viết được mình tổng hợp, biên soạn dựa trên các nguồn tư liệu lịch sử và tin tức đã công bố công khai. Nguồn tham khảo chính: Báo Nhân Dân, Bảo tàng TP.HCM, QĐND, VnExpress.
