Bối cảnh: khi là chính mình cũng là một tội đồ
Vào cuối thập niên 1960, ở hầu hết các bang của Mỹ, quan hệ đồng tính vẫn là bất hợp pháp — New York cũng không ngoại lệ. Hành vi đồng tính bị xem là phạm pháp ở mọi bang trừ Illinois, và các quán bar, nhà hàng có thể bị đóng cửa nếu có nhân viên đồng tính hoặc phục vụ khách đồng tính.
Vì bị đẩy ra bên lề như vậy, cộng đồng LGBTQ+ khi đó tìm đến các quán bar như một nơi trú ẩn hiếm hoi để được là chính mình. Nhưng ngay cả nơi trú ẩn đó cũng không yên: phần lớn các quán bar dành cho người đồng tính ở New York, bao gồm cả Stonewall, do giới mafia điều hành — họ hối lộ cảnh sát để được làm ngơ, đồng thời tống tiền những khách hàng giàu có bằng cách đe dọa "outing" họ.
Cảnh sát thường xuyên đột kích các quán bar này. Có lần, họ đến Stonewall Inn với mục đích công khai là bắt giữ bất kỳ ai bị phát hiện ăn mặc trái với giới tính sinh học của mình. Đó gần như là chuyện thường ngày — cho đến đêm 28/6/1969.
Đêm 28/6/1969: giọt nước tràn ly
Cuộc nổi dậy Stonewall bắt đầu vào sáng sớm ngày 28/6/1969, khi cảnh sát New York đột kích Stonewall Inn — một câu lạc bộ dành cho người đồng tính ở khu Greenwich Village. Nhưng lần này, mọi chuyện khác đi.
Không giống những lần trước, lần này khách trong quán đã phản kháng, châm ngòi cho một cuộc bạo động kéo dài suốt 5 ngày. Đám đông bắt đầu ném chai lọ vào cảnh sát, cuộc biểu tình lan sang các con phố lân cận, và trật tự chỉ được vãn hồi sau 4 giờ sáng khi cảnh sát cơ động được điều đến.
Điều khiến mình ấn tượng nhất là: đây không phải một cuộc nổi dậy có tổ chức từ trước. Nó là phản ứng bộc phát của những con người đã chịu đựng quá đủ.
Vì sao Stonewall trở thành biểu tượng?
Nó không phải là lần đầu tiên, nhưng là lần đầu tiên có tiếng vang lớn. Đây không phải lần đầu cảnh sát đột kích một quán bar đồng tính, cũng không phải lần đầu người LGBTQ+ chống trả — nhưng sự kiện này đã làm thay đổi hoàn toàn cách người ta nói về hoạt động đấu tranh của cộng đồng LGBTQ+ tại Mỹ.
Nó thúc đẩy làn sóng tổ chức hoá. Sự kiện này là động lực trực tiếp cho sự ra đời của Mặt trận Giải phóng Đồng tính (Gay Liberation Front) cùng nhiều tổ chức dân quyền khác cho người đồng tính, song tính.
Nó khai sinh ra Pride. Đúng một năm sau, vào ngày 28/6/1970, khoảng hai nghìn nhà hoạt động đồng tính và song tính đã diễu hành ở New York, Los Angeles và Chicago — tiền thân của các cuộc diễu hành Pride ngày nay. Từ đó, tháng Sáu được chọn làm Tháng Tự hào (Pride Month) để tưởng nhớ sự kiện này.
Nó được công nhận chính thức. Stonewall Inn được công nhận là Di tích Lịch sử Quốc gia vào năm 2000, và trở thành trung tâm của Đài tưởng niệm Quốc gia Stonewall vào năm 2016. Đến năm 2019 — đúng 50 năm sau — Sở Cảnh sát New York đã chính thức xin lỗi vì vai trò của họ trong sự kiện Stonewall và các đạo luật phân biệt đối xử nhắm vào người đồng tính khi đó.
Một góc nhìn ít được nhắc đến
Điều mình thấy đáng suy ngẫm là: Trong nội bộ cộng đồng LGBTQ+ tham gia Stonewall, có sự khác biệt lớn về mức độ "dễ bị lộ" giữa các nhóm:
Người đồng tính da trắng, không chuyển giới (cisgender) — ví dụ một người đàn ông da trắng yêu đàn ông nhưng ngoại hình, cách ăn mặc vẫn "thông thường" — có thể chọn im lặng, không công khai khi ra khỏi các không gian như Stonewall. Họ có thể "hoà vào đám đông" trong đời sống hàng ngày, tránh bị kỳ thị.
Người chuyển giới thì không có lựa chọn đó — bản dạng giới của họ thường thể hiện rõ ra bên ngoài, nên họ luôn bị nhận diện và kỳ thị, dù ở trong hay ngoài quán bar.
Người da màu cũng vậy — màu da là thứ không thể "giấu", nên họ chịu thêm một tầng phân biệt chủng tộc chồng lên phân biệt xu hướng tính dục.
Vì vậy, khi phong trào đấu tranh sau Stonewall dần được xã hội chấp nhận hơn, nhóm hưởng lợi rõ nhất lại là người da trắng, cisgender — nhóm vốn đã có "lựa chọn ẩn mình" khi cần. Trong khi đó, những người thực sự đi đầu trong đêm nổi dậy — như Marsha P. Johnson và Sylvia Rivera, đều là phụ nữ chuyển giới da màu — lại tiếp tục bị gạt ra bên lề, kể cả trong chính phong trào mà họ góp phần khơi mào. Đây là lý do vì sao nhiều người từng có mặt tại Stonewall lại thích gọi đó là "cuộc nổi dậy" (uprising) hơn là "bạo loạn" (riots) — vì nó không chỉ là sự hỗn loạn, mà là một hành động tự vệ tập thể của những người vốn đã bị đẩy đến giới hạn cuối cùng của sự chịu đựng.
Ý nghĩa đến ngày nay
Với mình, Stonewall là lời nhắc rằng những quyền mà nhiều người xem là hiển nhiên hôm nay — quyền được yêu ai mình muốn, được sống đúng với con người mình mà không sợ bị bắt giữ — từng phải đánh đổi bằng những đêm như thế. Pride Month mà ta thấy rực rỡ cờ hoa mỗi tháng Sáu, thật ra bắt nguồn từ một đêm phẫn nộ và tuyệt vọng của những con người không còn gì để mất.
Bài viết được Trạm 1992 tổng hợp và biên soạn dựa trên các nguồn: History.com, Britannica, Library of Congress, Zinn Education Project.
