Khi cái đói không chỉ là một trang sử
Có những nỗi đau lịch sử mà dù thời gian trôi qua bao lâu, người ta vẫn không thể gọi nó là "chuyện đã qua". Nạn đói năm 1945 - hay còn gọi là nạn đói Ất Dậu - là một trong số đó. Chỉ trong khoảng nửa năm, hơn hai triệu người dân miền Bắc đã chết vì đói, một con số tương đương với số người thiệt mạng trong suốt hai mươi năm chiến tranh sau này. Video mà mình xem đặt ra một câu hỏi day dứt: điều gì đã khiến nạn đói này trở thành nỗi ám ảnh sâu đến mức nó vẫn còn hiện diện trong tâm lý người Việt hôm nay, dù phần lớn chúng ta chưa từng trải qua một ngày đói thực sự?
Chết đói - nỗi đau tàn khốc nhất của thân xác và tinh thần
Video lý giải bản chất sinh học của cái chết đói: khi cơ thể không được nạp đủ năng lượng trong thời gian dài, nó buộc phải "ăn mòn" chính mình - phá hủy dần cơ bắp, rồi đến nội tạng - cho đến khi kiệt quệ hoàn toàn, teo tóp đến mức không thể di chuyển. Đây được xem là một trong những cách chết đau đớn và dai dẳng nhất mà con người có thể trải qua, thậm chí từng bị dùng như một hình thức tra tấn khiến nạn nhân chết dần chết mòn trong tuyệt vọng.
Cái khổ trăm bề: khi con người mất cả nhân tính lẫn nhân phẩm
Đây là phần khiến mình ám ảnh nhất khi xem video. Cái đói không chỉ giết chết thể xác, nó còn bào mòn dần tình người:
- Tình thân đứt gãy: Nhiều gia đình rơi vào cảnh cha bỏ con, vợ chồng ly tán, anh em giành giật nhau miếng ăn cuối cùng để mong sống sót, dù cuối cùng phần lớn vẫn không qua khỏi.
- Những đoàn người tha phương cầu thực: Từng đoàn người già trẻ lớn bé dắt díu nhau bỏ làng đi khắp nơi xin ăn, thân hình gầy trơ xương, quần áo tả tơi. Vì số người xin quá đông, phần lớn không xin được gì và gục ngã ngay trên đường.
- Cái chết không toàn thây, không nơi an nghỉ: Ban đầu người chết còn được bó chiếu đem chôn, về sau hết chiếu thì bó bằng lá cọ, cuối cùng chôn không có gì bọc ngoài. Nhiều nơi xác chết chất đống ở vệ đường, bến chợ, gầm cầu, mùi hôi thối bao trùm cả một vùng.
- Dịch bệnh kéo theo sau nạn đói: Môi trường ô nhiễm nặng vì xác người không kịp xử lý khiến dịch tả, dịch hạch bùng phát, cướp thêm sinh mạng của những người vừa thoát chết đói.
- Ranh giới cuối cùng của sự sống: Trong hoàn cảnh cùng cực nhất, nhiều nhân chứng lịch sử kể lại rằng có nơi người sống đã phải ăn thịt người chết để cầm cự - một sự thật đau lòng cho thấy cái đói có thể đẩy con người đến giới hạn tận cùng của bản năng sinh tồn.
Trớ trêu thay, khi vụ mùa mới về, không ít người lại chết vì lý do ngược lại: ăn quá nhiều, quá vội sau thời gian dài đói khát khiến cơ thể không kịp thích nghi, dẫn đến bội thực mà chết. Cái đói và cái no, theo một nghĩa nào đó, đều trở thành những cách chết đầy ám ảnh trong ký ức những người sống sót.
Học cách "ăn được cái không thể ăn": những món ăn cầm hơi qua nạn đói
Một trong những điều đáng suy ngẫm nhất là cách người dân buộc phải sáng tạo ra vô số phương pháp chế biến để biến những thứ vốn không phải thực phẩm - hoặc chỉ dùng cho gia súc - thành thứ có thể nuốt được, dù gần như chẳng có mấy giá trị dinh dưỡng:
- Cám và khô dầu: Cám vốn là thức ăn cho lợn, khô dầu (bã hạt lạc, đỗ sau khi ép dầu) vốn dùng cho chăn nuôi, nay được nhào nặn, đóng thành bánh để con người ăn thay cơm. Ăn khô dầu nhiều dễ trướng bụng, thậm chí có người sưng bủng mà chết vì cơ thể không tiêu hóa nổi.
- Củ chuối và thân cây chuối, cây đu đủ: Người dân đào củ chuối, băm nhỏ thân cây, luộc đi luộc lại nhiều lần để bớt vị chát, sau đó thêm chút muối ăn thay cơm. Thân cây đu đủ băm nhỏ, luộc chín, trộn muối thành món "nộm" cầm hơi.
- Cây "khủa" trên rừng: Người dân chặt cây, bóc vỏ, băm và giã nhỏ, chắt lấy nước rồi đun cô đặc lại thành một thứ hồ sền sệt, trộn thêm chút bột khoai, tấm, cám để nặn thành bánh ăn thay cơm.
- "Lớ" - thóc lép rang: Những hạt thóc lép, teo tóp vốn bị sàng bỏ đi hoặc cho gà vịt ăn, nay được rang vàng, giã nhỏ, trộn chút muối làm món ăn cầm hơi - thơm mùi gạo rang nhưng lẫn nhiều trấu, rất khó nuốt và phải chiêu nước mới trôi.
- Củ ráy, củ nâu, cây choóc: Đều là các loại củ, cây rừng có vị chát hoặc gây ngứa miệng nếu không sơ chế kỹ, phải giã, ngâm hoặc luộc nhiều lần trước khi ăn được.
- Rau dại, bèo bồng, cá chết, ốc chết: Bất cứ thứ gì còn sống hoặc còn ăn được trong tự nhiên - từ côn trùng, chuột, ốc, cua đến bèo tấm dưới ao - đều trở thành nguồn thực phẩm quý giá khi không còn gì khác.
- Ăn đất sét cầm hơi: Ở những vùng bị lũ lụt nhấn chìm hoa màu, có nơi người nông dân còn phải ăn đất sét để đánh lừa cảm giác đói của dạ dày, dù hoàn toàn không có giá trị dinh dưỡng.
Điều xót xa là hầu hết những "món ăn" này gần như không cung cấp đủ dinh dưỡng để duy trì sự sống lâu dài - chúng chỉ giúp con người cầm cự thêm được vài ngày, vài tuần, trước khi cơ thể kiệt quệ hoàn toàn. Nhưng chính trong nghịch cảnh đó, sự sáng tạo sinh tồn của người dân lại cho thấy một sức sống mãnh liệt đáng kinh ngạc.
Nguyên nhân: thiên tai cộng với chính sách hà khắc thời chiến
- Chính sách vơ vét lương thực của phát xít Nhật: Nhật thu gom phần lớn thóc gạo của nông dân miền Bắc để phục vụ chiến tranh, ước tính khoảng một triệu tấn mỗi năm - tương đương một phần ba sản lượng lương thực toàn miền Bắc lúc bấy giờ.
- Chính sách phá lúa trồng đay của Nhật - Pháp: Nông dân bị ép nhổ bỏ lúa để trồng cây công nghiệp phục vụ chiến tranh, khiến diện tích trồng lương thực bị thu hẹp nghiêm trọng.
- Hạn chế lưu thông lương thực: Chính quyền cấm vận chuyển gạo tự do giữa các vùng, mỗi hộ dân chỉ được giữ một lượng gạo rất nhỏ, khiến nơi thiếu vẫn hoàn thiếu dù nơi khác có thể còn dư.
- Thiên tai: Vụ mùa 1944-1945 ở đồng bằng sông Hồng mất mùa, cộng thêm lũ lụt và vỡ đê ở một số tỉnh, làm trầm trọng thêm tình cảnh vốn đã kiệt quệ.
- Bất bình đẳng ruộng đất: Phần lớn ruộng đất tập trung trong tay địa chủ, khiến nông dân nghèo gần như không có khả năng tự sản xuất đủ lương thực để chống chọi khi mất mùa.
Thái Bình là một trong những địa phương chịu thiệt hại nặng nề nhất, có nơi tỷ lệ người chết đói lên đến hơn 60-75% dân số, nhiều gia đình, dòng họ không còn ai sống sót.
Góc nhìn đáng suy ngẫm: nỗi sợ đói trong "vô thức tập thể"
Điểm thú vị nhất trong video, theo mình, là cách tác giả liên hệ nạn đói 1945 với khái niệm "vô thức tập thể" (collective unconscious) của nhà tâm lý học Carl Jung. Nếu vô thức cá nhân là những ký ức bị dồn nén của riêng một người, thì vô thức tập thể là những nỗi sợ được kế thừa từ kinh nghiệm của tổ tiên qua nhiều thế hệ - dù bản thân ta chưa từng trực tiếp trải qua.
Tác giả cho rằng chính nỗi sợ đói ấy có thể lý giải cho những phản ứng rất quen thuộc của người Việt trước khủng hoảng: tâm lý tích trữ lương thực mỗi khi có biến động (dịch bệnh, thiên tai...), hay việc kho tàng ca dao tục ngữ Việt Nam có đến hơn 400 câu bắt đầu bằng chữ "ăn". Đây là một góc nhìn còn gây tranh cãi về mặt khoa học vì thiếu bằng chứng thực nghiệm, nhưng lại rất gợi mở khi soi vào đời sống văn hóa và tâm lý cộng đồng người Việt.
Đôi điều mình ngẫm
Xem xong video, điều khiến mình trăn trở nhất không phải là con số hơn hai triệu người chết, mà là cách con người - trong hoàn cảnh cùng quẫn nhất - vẫn cố tìm ra một cách nào đó để sống thêm một ngày, dù phải ăn những thứ vốn chưa từng được coi là thức ăn. Với thế hệ 8x, 9x như mình, nạn đói 1945 chỉ còn là những trang sách, những bức ảnh đen trắng của Võ An Ninh. Nhưng có lẽ chính vì thế mà việc nhắc lại nó không phải để khơi lại thù hận, mà để hiểu vì sao ông bà, cha mẹ mình đôi khi có những thói quen tưởng chừng "thừa thãi" trong thời bình - như tích trữ gạo, sợ lãng phí đồ ăn, ăn hết sạch không để thừa. Đó không đơn thuần là tính cách cá nhân, mà có thể là dấu vết của một ký ức tập thể chưa bao giờ thực sự nguôi.
Nguồn tham khảo và nội dung được tổng hợp, diễn giải lại từ video "Vì sao NẠN ĐÓI NĂM 1945 lại là NỖI ÁM ẢNH KINH HOÀNG của người dân Việt Nam?" trên kênh yesimquynh, cùng các tư liệu lịch sử liên quan. Video gốc: https://youtu.be/Kkcm126zLkA
