Với nhiều người lớn lên ở vùng quê, tiếng ngỗng kêu quang quác mỗi khi có người lạ vào sân là một phần ký ức không thể quên. Hồi đó mình cứ nghĩ ngỗng chỉ là con vật ồn ào, hay mổ người, nuôi cho vui và để... giữ nhà thay chó. Nhưng khi tìm hiểu kỹ, mình mới biết đằng sau vẻ ngoài "khó ưa" ấy là cả một thế giới hành vi và trí tuệ khiến giới khoa học phải ngạc nhiên.
Không chỉ ồn ào - ngỗng thực ra rất thông minh
Nhiều nghiên cứu hành vi động vật cho thấy ngỗng có khả năng nhận diện và ghi nhớ từng cá thể trong đàn, thậm chí nhớ mặt cả con người - nếu ai đó từng làm chúng sợ hoặc bị chúng coi là mối đe dọa, chúng có thể phản ứng cảnh giác hoặc né tránh người đó về sau. Ngỗng cũng biết học hỏi từ môi trường: những đàn ngỗng sống ở công viên đô thị dần học được cách tận dụng nguồn thức ăn con người bỏ lại và né tránh xe cộ qua lại.
Một điều thú vị hơn nữa: ngỗng thường bắt cặp và gắn bó suốt đời với một "bạn đời". Các nhà khoa học gọi đây là "hiệu ứng quen thuộc với bạn đời" (mate familiarity effect) - những cặp ngỗng gắn bó lâu năm sẽ ngày càng phối hợp ăn ý hơn trong việc nuôi con, khiến tỷ lệ ngỗng con sống sót đến tuổi trưởng thành tăng dần qua từng năm. Nói cách khác, ngỗng "học" cách làm cha mẹ tốt hơn theo thời gian, giống như con người vậy.
Bí mật đằng sau đội hình chữ V quen thuộc
Ai từng ngước nhìn bầu trời mùa di cư hẳn đã quen với hình ảnh đàn ngỗng bay thành hình chữ V. Đây không phải sự sắp xếp ngẫu nhiên mà là một chiến lược khí động học tinh vi. Khi một con ngỗng vỗ cánh, nó tạo ra một luồng xoáy khí phía sau và bên cạnh cánh; con bay ngay sau đó có thể "lướt" theo luồng khí này để giảm sức cản, tiết kiệm đáng kể năng lượng - các nghiên cứu ước tính mức tiết kiệm dao động từ khoảng 11% đến hơn 50%, thậm chí có ước tính lên tới 70% so với bay đơn lẻ, tùy vào điều kiện và loài.
Con đầu đàn luôn phải chịu sức cản gió lớn nhất nên tiêu hao nhiều sức lực nhất. Vì vậy, đàn ngỗng thay phiên nhau dẫn đầu: khi con dẫn đầu mệt, nó sẽ lùi lại phía sau và một con khác tiến lên thay thế - giống hệt cách các tay đua xe đạp thay nhau dẫn tốp trong một chặng đua dài. Đội hình chữ V còn giúp các cá thể duy trì tầm nhìn và nghe được nhau, từ đó giữ liên lạc và tránh va chạm trên không.
Chung thủy và cũng biết... đau buồn
Ngỗng là loài chung thủy, thường chọn một bạn đời và gắn bó suốt đời. Điều khiến nhiều nhà nghiên cứu xúc động là biểu hiện giống như đau buồn ở ngỗng khi mất bạn đời: có những ghi nhận về việc một con ngỗng bỏ ăn trong khi bạn đời (hoặc đồng loại) vẫn đang kiếm ăn bên cạnh, hay tiếp tục cất tiếng gọi vào khoảng không nhiều tuần sau khi mất đi người bạn đời của mình. Đó là một trong những bằng chứng cho thấy trí tuệ của loài vật không phải lúc nào cũng biểu hiện qua khả năng giải quyết vấn đề, mà đôi khi nằm trong chiều sâu cảm xúc và mối liên kết xã hội.
Từ đồi Capitoline ở La Mã đến kho rượu whisky Scotland
Ít ai ngờ ngỗng từng là "vệ sĩ" trong lịch sử. Theo truyền thuyết La Mã cổ đại, năm 390 trước Công nguyên, khi quân Gaul lặng lẽ trèo lên đồi Capitoline để tập kích bất ngờ, chính tiếng kêu náo loạn của đàn ngỗng thiêng nuôi trong đền thờ nữ thần Juno đã đánh thức binh lính La Mã kịp thời chống trả - trong khi đàn chó canh gác lại im lặng như không hề hay biết.
Câu chuyện tưởng như chỉ là giai thoại ấy lại lặp lại trong thời hiện đại: từ năm 1959 đến 2012, hãng rượu whisky Ballantine's ở Scotland đã dùng một đàn ngỗng - được đặt biệt danh "Scotch Watch" - để canh gác các nhà kho chứa rượu whisky trị giá hàng trăm triệu bảng Anh tại Dumbarton. Nhờ thính giác và thị giác nhạy bén, bản tính ngủ không sâu và hay báo động khi có động tĩnh lạ, đàn ngỗng - có lúc lên tới hơn 100 con - đã hoàn thành nhiệm vụ suốt hơn nửa thế kỷ mà không để mất một giọt rượu nào. Quân đội Mỹ cũng từng thử nghiệm dùng ngỗng để canh gác các cơ sở radar tại Tây Đức vào năm 1986.
Góc nhìn của mình
Đọc đến đây, mình lại nhớ về con ngỗng đầu đàn ở nhà ngoại ngày xưa - lúc nào cũng dang cánh, vươn cổ kêu ầm ĩ mỗi khi có người lạ bước qua cổng. Ngày bé mình chỉ thấy sợ, giờ nhìn lại mới thấy đó chính là một "hệ thống an ninh" tự nhiên, không tốn điện, không cần lập trình, mà vẫn hiệu quả chẳng kém gì camera hiện đại. Có lẽ điều thú vị nhất ở loài ngỗng không phải là chúng thông minh cỡ nào, mà là cách chúng nhắc mình rằng: những gì tưởng chừng "ồn ào, phiền phức" trong ký ức tuổi thơ, đôi khi lại ẩn chứa một trật tự và trí khôn mà mãi sau này lớn lên mình mới đủ hiểu để trân trọng.
Nguồn tham khảo
Animals Around The Globe - 11 Amazing Facts About Geese That Reveal Their Unexpected Intelligence
Institute for Environmental Research and Education - Are geese intelligent birds?
Audubon - Why Do Birds Fly in a V Formation?
National Geographic - Why China is using guard geese
Scotch Whisky Magazine - Scotch Watch: the Ballantine's geese
