Một bộ phim khiến mình phải nhìn lại chính ký ức của mình
Gần đây mình xem được một phim tài liệu của DW Documentary có tên "Our memory - A phenomenal storage system", nói về trí nhớ con người. Xem xong mình mới giật mình nhận ra: cái thứ mà mình vẫn coi là hiển nhiên mỗi ngày - nhớ tên một người bạn cũ, nhớ mùi vị món ăn ngày xưa mẹ nấu, nhớ giai điệu một bài hát từng nghe hồi cấp 2 - thực ra là sản phẩm của một 'cỗ máy' phức tạp đến kinh ngạc, và nó vừa mong manh vừa có khả năng thích nghi phi thường.
Bộ não xử lý và lưu trữ thông tin ra sao
Mỗi giây, não bộ của mình phải tiếp nhận một lượng thông tin khổng lồ từ các giác quan, rồi âm thầm quyết định: cái gì đáng giữ lại, cái gì nên bỏ qua. Những gì được giữ lại sẽ dần được củng cố và chuyển từ trí nhớ ngắn hạn sang trí nhớ dài hạn - quá trình này liên quan mật thiết đến giấc ngủ, vận động thể chất, và cả những trải nghiệm nghệ thuật, văn hóa mà mình tiếp xúc hằng ngày.
Điều thú vị là ký ức không chỉ đơn thuần là 'dữ liệu' được cất trong một cái kho. Theo các nhà khoa học thần kinh, ký ức chính là một phần định hình nên con người mình - những gì mình từng trải qua, từng cảm nhận, từng học được, tất cả kết nối lại để tạo nên bản sắc và cả tương lai của chính mình. Nói cách khác, ký ức hôm nay ảnh hưởng đến việc mình sẽ trở thành ai vào ngày mai.
Khi trí nhớ biến mất: câu chuyện của Nicole Adam
Một trong những câu chuyện ám ảnh nhất trong phim là của chị Nicole Adam, một phụ nữ ngoài 40 tuổi bị mất trí nhớ sau một loạt cơn đột quỵ. Chị phải tập luyện lại từ đầu bằng liệu pháp vận động và cả kính thực tế ảo (VR) để dần lấy lại những mảnh ký ức đã mất. Nhưng câu hỏi day dứt nhất mà chị đặt ra không phải là 'làm sao để nhớ lại', mà là: nếu không còn nhớ mình từng là ai, thì mình là ai bây giờ?
Câu chuyện của chị cho thấy trí nhớ vừa rất dễ tổn thương, vừa có khả năng phục hồi đáng kinh ngạc nếu được kiên trì rèn luyện đúng cách.
Bí quyết của những người nhớ 'siêu phàm'
Phim cũng giới thiệu hai nhân vật ở thái cực ngược lại: một diễn viên và một nhà vô địch trí nhớ. Diễn viên Henriette Hölzel của Nhà hát Bang Dresden phải thuộc lòng cùng lúc thoại của tám vai diễn khác nhau - và chị chia sẻ những phương pháp riêng để giữ cho các đoạn hội thoại phức tạp không bị lẫn lộn trong đầu.
Còn Johannes Mallow, nhiều lần vô địch trí nhớ nước Đức và hai lần vô địch thế giới, sử dụng kỹ thuật kinh điển gọi là 'cung điện trí nhớ' (mind palace) - gắn từng thông tin cần nhớ vào một địa điểm cụ thể trong một không gian quen thuộc (trong phim là Nhà thờ lớn Magdeburg) để không bao giờ quên lịch hẹn hay dữ kiện quan trọng. Đây là kỹ thuật đã tồn tại từ thời Hy Lạp cổ đại, và đến giờ vẫn là 'vũ khí' số một của giới vận động viên trí nhớ chuyên nghiệp.
Quên cũng là một kỹ năng của não bộ
Điều khiến mình bất ngờ nhất khi xem phim là góc nhìn của nhà khoa học thần kinh Andreas Papassotiropoulos (Đại học Basel, Thụy Sĩ): quên không phải là một sự cố, mà là một quá trình chủ động của não bộ. Nhờ 'quên' một cách có chọn lọc, não mới có thể phân biệt được đâu là thông tin quan trọng cần giữ, đâu là thứ có thể bỏ qua để không bị quá tải.
Trên thực tế, nhóm nghiên cứu của ông tại Basel từng công bố trên tạp chí Cell việc tìm ra một cơ chế phân tử (liên quan đến protein Musashi) điều khiển chủ động quá trình lãng quên này - cho thấy quên và nhớ thực chất là hai mặt của cùng một hệ thống, chứ không phải nhớ là 'thành công' còn quên là 'thất bại'. Bên cạnh đó, ông cũng khuyên rằng để giữ trí nhớ khỏe mạnh, ngủ đủ giấc, vận động thường xuyên, và tiếp xúc với nghệ thuật - văn hóa đều là những yếu tố quan trọng không kém việc luyện tập ghi nhớ.
Góc nhìn của mình
Với mình, chủ đề này chạm đến một điều rất riêng: ký ức chính là chất liệu làm nên cái gọi là 'hoài niệm' mà thế hệ mình hay nhắc tới. Những bài hát cũ, những buổi chiều tan học, những trò chơi tuổi thơ - tất cả không tự nhiên tồn tại mãi trong đầu, mà là kết quả của một quá trình chọn lọc âm thầm suốt nhiều năm: não bộ giữ lại những gì có ý nghĩa cảm xúc với mình, và để những chi tiết vụn vặt trôi qua.
Xem phim xong, mình nhận ra: có lẽ không cần phải cố nhớ tất cả. Đôi khi, biết quên đúng lúc cũng là một cách để sống nhẹ nhàng hơn - và trân trọng hơn những ký ức mà mình vẫn còn giữ được.
Nguồn
Bài viết được mình tổng hợp và diễn giải lại dựa trên nội dung phim tài liệu 'Our memory - A phenomenal storage system' của kênh DW Documentary, phát hành ngày 29/5/2026. Các bạn có thể xem trọn vẹn bộ phim (42 phút) tại: https://www.youtube.com/watch?v=Pp_2XXvtBQE
